Tarihi Değerlerimiz

TARİHİ DEĞERLERİMİZ

ORTAKÖYDE BİR SANAT DEĞERİMİZ "VAR"
ÇAL ORTAKÖY SARAY EVİ AHŞAP SÜSLEMELERİ

  Arş.Gör. Dr. Feryal BEYKAL ORHUN


Özet
 Türkiye, tarihi ve kültür mirası ile bir hazinedir. Anadolu'nun her yöresinde karşımıza çıkan tarihi eserlerimiz ve yaşayan kültürümüz millet olarak varlığımızın temel sebeplerinden biridir. Manevi değerleri yok olan toplumlar kişiliksiz ve gittikçe muhtaç bir kalabalık haline gelerek kaybolmaya, silinmeye yüz tutar. Bundan dolayıdır ki manevi değerlerimize her zaman sahip çıkılmalıdır. Bu çalışma ile milli kültürümüzün bir parçasını oluşturan ancak günümüzde hızlı bir şekilde yok edilmeye bırakılan ve halen geçmişin izlerini taşıyan bir örneği ele alınmıştır. Bu mimari yapı şu an bilinçsiz düşüncelerden dolayı her an yıkılma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Dolayısıyla artık örneklerine çok az rastlanan bu gibi tarihi kültür miraslarımıza sahip çıkılıp koruma altına alınması gerekmektedir.
 Ahşap, kolay işlenişi ve hemen hemen her yerde bulunabilmesi sebebiyle en eski dönemlerden bu yana, en çok kullanılan inşa malzemelerinden birisi olmuştur. Teknik açıdan kolaylığı ve maliyetinin daha az oluşu özellikle konut mimarisinde örtü malzemesi olarak genellikle ahşabın tercih edilmesine yol açmıştır1. Anadolu da birçok örneğine rastladığımız bu gibi yapıların bir örneğini de araştırmamızın konusunu oluşturan "Saray Evi'n de görülmüştür.
 Saray Evi doğu-batı doğrultusunda enine bir dikdörtgen zemin üzerinde kurulmuştur. Yapı orijinalinde iki odalı olup sonradan ilavelerle beş odaya çevrilmiştir. Bütün odalar ortadaki ahşap sütunları çatıya bağlanan ayanlığa açılmaktadır.
 Yapının yapılış tarihi dış kapısı üzerinde kalem işi ile meydana getirilmiş daire içinde yer almaktadır. Daire içinde sülüs stiliyle yazılmış eski harflerle "Maşallah Kane" yazısı okunmaktadır. Sülüs stiliyle yazılan yazının alt kısmında keşideli olarak "sene" yazılmıştır. İki keşide arasında da binanın yapılış tarihi oldukça zor okunabilen küçük eski harflerle yazılmış "1202" rakamları görülmektedir.
 1995 yılında incelediğimiz bu evin diğer odaları harap olmasına rağmen 1996 yılında ele alman odası hariç üst bölüm tamamen yıkılmıştır.İnceleyeceğimiz bu odanın içine girdiğimizde pencerelerin alt hizasına kadar tahta raf (sergenler), ocak, dolap gibi bölümler yer almaktadır.
 Evin üst kattaki odanın içine girdiğimizde gerek ahşap, gerek sıva üzerine kalem işiyle süslenen nakışlarla duvarlar zengin bir biçiminde süslenmiştir. Odanın duvarları ahşaptan oyulmuş dolaplar ve ocak ile müstakil oturulabilir bir düzen haline getirilmiştir. Üst kısımda geç dönemin modasına uygun alçı şebekeli vitrayla kaplı dikdörtgen şekilli altı penceresibulunmaktadır. Her pencerenin altında eski harflerle yazılmış Ashab-ı Kehfte yer alan isimler okunmaktadır.
 Odanın tavam ahşaptan yapılmış olup süslü bordürlerin kare çerçeve içine aldığı boyalı-nakışlı tavan göbeği ile süslenmiştir. Bu göbeğin ortasında nar motifi işlenmiştir. Göbeğin etrafı küçük kare alanlara bölünmüştür.
 Aynı şekilde sofanın üst tavanı da ahşap üzerine yapılmış kalem işi süsleriyle küçük karealanlara bölünmüştür.
 Yapının tavanları dekoratif ahşap geçmeler ve ahşap göbek ile süslenmiştir. Duvarlar ve sofadaki kemer karınları alçı üzerine kalem işi süsleri ile boyanmıştır.
 Süslemeler: Yapı içinde iki çeşit süsleme görülmektedir :
 1-Ahşap süslemeler
 2-Kalem işi süslemeler
 a)Ahşap üzerine yapılan kalem işi süslemeler
 b)Duvar üzerine yapılan kalem işi süslemeler.
 1-Ahşap süslemeler: Bu süslere yapının giriş kapısında tavanında ve oda içindeki ocak ve duvarlarda görülmektedir.
 Evin girişini sağlayan kapısı ahşaptan yapılmış olup dört panoya ayrılmıştır. En üst ilk pano uzun bir dikdörtgen ince bir çıtayla iç içe iki dikdörtgen parça elde edilmiştir. İkinci panoda yine çıtalarla oluşturulmuş eşkenar dörtgen parçası yer almaktadır. Üçüncü kare panonun içinde Kabe Motifi işlenmiştir. En sondaki panoda üç eşit parçaya ayrılarak uzun dikdörtgen şekiller meydana gelmiştir. Kapı tokmağı madenden yapılmıştır. Kapmm üst bölümü oval biçiminde olup kasa kısımları da yine ahşaptan yapılmıştır.
 Yapının tavam çıta çakılması ile elde edilen küçük kare alanlara ayrılmıştır. Oda içindeki tavanın orta bölümünde yine ahşaptan yapılmış iç içe dikdörtgen alanın içinde büyük bir daire motifinin ortasında kenarlara doğru çıtalarla çakılan bir düzen görülmektedir.
 Oda içinde yer alan dolaplarda yine çıtaların çakılması ile meydana gelen ve dikdörtgenlerden oluşan değişik kompozisyonlar yer almaktadır. Dolap yanlarındaki bölümlerde ahşaptan oyularak meydana gelmiş bir düzen görülmektedir. Aynı düzen ocağın külah kısmının altındaki bölümle benzerlik göstermektedir.Alt kısımdaki kalın duvarlar üzerine yapılan ahşap geçmeli pencerelerin korkulukları çoğu kırılmış bir durumdadır
 2-Kalem İşi Süslemeler :
 a)Ahşap üzerine yapılan Kalem işi süslemeler: Bu süslere evin dış kapısında tavanlarında ve
 dolap kapaklarında rastlamaktayız.
 Kapı kemer ve kasalarında görülen kalem işi süsler oldukça zor fark edilen bitki dallarından oluşan motiflerdir. Sofa ve iç tavandaki süslemeler aynı özellikleri taşımaktadır. Çıtalarla çakılan küçük kare alanların içine beyaz renkli altı taç yapraklı çiçek motifleri tek tek işlenmiştir. Oda içindeki tavan göbeği stilize edilmiş çiçek ve dallarla kırmızı, sarı ve yeşil renklerin hâkim olduğu bir düzen görülmektedir. Dış şeridindeki dikdörtgen alanda çift kulplu bir vazodan çıkan gül ve karanfil çiçeklerine benzettiğimiz motifler muntazam bir şekilde sıralanmıştır. Fakat çiçekler oldukça yıpranmıştır. Göbeğin tam ortasında yine ahşaptan yapılmış nar ve kenarlarında kalem işi süslerle dal ve yaprak motifleri dolanmaktadır.
 
 Ahşaptan yapılan ocak ve dolaplardaki panolarda çilek veya yeni tomurcuklanan tek çiçek veya yaprak motifleri yukardan aşağıya doğru sıralanmıştır. Bu süslemelerin genelinde kırmızı, sarı ve yeşil renkler hâkimdir.
 b)Duvar üzerine yapılan kalem işi süslemeler: Evin sofadaki duvarlarında kemer köşeliklerinde ve odanın dolap üstünde kalan yüzeylerinde görülmektedir. Dökülen sıva altlarından anlaşıldığı üzere toprak sıvalı (içinde keçi kılı da görülmüştür), beyaz duvarın üzerinde yer alan kalem işi süslemelerle karşımıza çıkmaktadır. Kapı üstünde görülen kalem işi süslerin çoğu silinmiş bir durumdadır. Kapının tam ortasında bulunan dairenin etrafı değişik kıvrımlarla birbirine bağlanan motiflerle çileğe benzettiğimiz değişik büyüklükte sıralanan beyaz renkli çiçekler ve dal motifleri sıralanmıştır. Kapının üstü kavis biçiminde uzanan daireyi çevreleyen kıvrımlar ters düz biçiminde birbirini takip etmektedir. Bu motifler kırmızı, yeşil ve beyaz renklere boyanmıştır.
 Sofada görülen kemer karınlarından yalnızca biri tam diğeri yarım kalmıştır. Diğer kısımlar yıkılmıştır. Oda içine girdiğimizde ince çizgilerle birbirinden ayrılan dikdörtgen panolar görülmektedir. Bu kalem işi süslemeler konularına göre üç gruba ayrılmaktadır.
 1-Bitkisel motifler
 2-Geometrik motifler
 3-Mimari tasvirlerdir.
 Sonuç;
 Saray Evi diye adlandırılan bu ev şu an oldukça harap bir durumdadır. İncelediğimiz oda hariç üst kısım tamamen yıkılmıştır. Bu oda ve alt kısımda ahır niyetine kullanılan bölümde hemen hemen yıkılma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Ev sahipleri burada oturmadıkları için oda adeta erzak odası gibi kullanılmaktadır. Anadoluda artık çok az örneklerine rastladığımız bu gibi yapıların bir an önce koruma altına alınması ve gelecek kuşaklara tanıtılması gerekmektedir.
 
 
 Feryal BEYKAL (ORHUN), "Denizli İlinde 19. Yüzyılda Yapılan Duvar Resimli Yapılar", (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi ) Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli, 1996, s:52; Oda içinde dikkat çeken üç pano vardır. Bunlar gemi motifi, cami tasviri ile karpuz motifidir. Bu konu ile ilgili detaylı bilgilere ayrıca yine araştırmacının "Kaybolan Bir Kültür Değerimiz Çal Ortaköy Saray Evi Duvar Resmi Süslemeleri" adlı bildiri çalışması Uluslararası Denizli ve Çevresi Tarih ve Kültür Sempozyumu'nda 6,7,8 Eylül 2006'da sunulmuştur.


SARAY 1.JPG
 
 
 

ORTAKÖY KASABASI'NDA BULUNAN TARİHİ  ÇINAR AĞAÇLARI

koca cinar.jpg

Platanus orientalis


Lokalite: Çal, Çarşı Camii Ortaköy(Koca Çınar)
Rakım: 776 m
Yaş: 1000
Gövde çevre: 10 m
Gövde çap: 3.18 m
Boy: 27 m
Taç : 24 m
Sağlık durumu: Kök gövde arası 3 m toprak dolgu
yapılmış.
Demirci Mehmet Efe askerden kaçanları bu ağaca
astırmış.

park cinar.jpg

Platanus orientalis


Lokalite:
Çal, Ortaköy Belediye parkı yanı
Rakım: 776m
Yaş: 500
Gövde çevre: 5 m
Gövde çap: 1.59 m
Boy: 13 m
Taç : 9 m
Sağlık durumu: Tepelerde kuruma var

park cinarr.jpg

Platanus orientalis


Lokalite: Çal, Ortaköy Belediye parkı yanı
Rakım: 776 m
Yaş: 400
Gövde çevre: 4,10 m
Gövde çap: 1.30 m
Boy: 10 m
Taç : 5 m
Sağlık durumu:
Altında inekler danaya
verildiği için gelişimi iyi olmamış.

avdan cinari.JPG

Platanus orientalis


Lokalite: Çal Ortaköy, Piknik alanı (Avdan Mevkii)
Rakım: 799 m
Yaş: 1000
Gövde çevre: 10 m
Gövde çap: 3.18
Boy: 20 m
Taç: 15 m
Sağlık durumu: Kökte ateş yanıkları, gövde içi
oyuk