Güngör Gündüz'ün Ortaköy'le İlgili Anlatılarına Ulaşmak İçin Lütfen Aşağıdaki Linklere Tıklayınız.


XIX. YÜZYIL ORTALARINDA OSMANLI KIRSALINDA SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT

(ORTAKÖY ÖRNEĞİ)

Yard. Doç. Dr. Kemal DAŞCIOĞLU

ÖZET
Osmanlı idari yapısının en küçük birimi olan köylerin sosyal ve ekonomik durumları hakkındaki .alışmalar son zamanlarda artmaya başlamıştır. Bu çalışmada da XIX. yüzyıl ortalarında Osmanlı topraklarındaki köylerde sosyal ve ekonomik hayatın özelliklerine değinilmeye çalışılmıştır. Bu meyanda o dönemin en önemli kaynaklarından biri olan temettuat defterlerinden istifade edilerek, Çal Ortaköy'ün sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgiler verilmiştir.
GİRİŞ
XIX. Yüzyıl ortalarında Çal yöresinin sosyal ve iktisadi tarihine katkıda bulunacağına inandığımız bu çalışmanın kaynağını Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Maliye Varidat Temettuat (BOA. ML. VRD.TMT.) katalogunda bulunan 7623 nolu temettuat defteri oluşturmaktadır. Defter 86 sayfa olup H. 1260-1261) 1844-1845 senelerini kapsamaktadır. Defterin tamamı incelenerek o dönemlerde Kütahya sancağına bağlı olan Çal kazasının Orta karyesi ile ilgili bilgiler değerlendirmeye çalışılmıştır.
Araştırma alanı olarak ele aldığımız Ortaköy ( Dionisopolis = Dionysopolis), İlk Çağlarda (M.Ö 189) Çal ilçesinin 15 Km. kuzey batısında (Bugünkü Karadağın doğusunda Beşiklikaya-Kale Avdan Mezarlığı) Suriye Krallığı Seleukoslar döneminde kurulmuş olup, daha sonra Bergama Krallığı egemenliğine girmiştir. (M.Ö. 190–129). Dinysos, üzüm ilahı, Dionisopolis ise üzüm tanrısının şehri demektir. Şehir Roma ve Bizans İmparatorluğu döneminde de önemini korumuştur. Romalılar döneminde Dinar idare Meclisine (Apameia Conventus İridus), Bizanslılar zamanında ise Hieropolise bağlanmıştır. Helenistik Roma Bizanslar dönemine ait kalıntılardan (Bahadınlar Asarı) Diyonisus Opelis (Hrtoköy) Şarap tanrısı Bakkhos'un, Üzüm Allah'ın şehri Köyleri olarak bilinmektedir.
Denizli ve çevresi 1077'de Türkler tarafından ele geçirilmiştir. Ardından bir müddet Bizans'ın egemenliğine geçen Denizli ve çevresi 1207 de tekrar Türklerin eline geçmiş ve bu tarihten itibaren Türk egemenliğinde kalmıştır. Beylikler döneminden sonra 1429 da Osmanlı hâkimiyetine giren Denizli, Kütahya sancağına bağlanmıştır. 1884'te Çal'ın Denizli'ye bağlanması ile birlikte Ortaköy de Denizliye bağlanmıştır. 1953 Yılında belediye oluşmuştur.
Orta karye o dönemlerde "Hüdâvendigâr Eyâleti mülhakatından Kütahya sancağı muzâfatından Çal kazasına tâbi Orta karyesi" olarak bilinmektedir. Bugün de Çal'a bağlı bir kasaba olarak ve adı değişmeden varlığını devam ettiren Ortaköy, Çal'ın kuzeybatısında yer almaktadır.
Ortaköy'ün arazisi doğudan batıya doğru derin vadilerle ve Adıgüzeller Baraj Gölüne kadar uzanmaktadır. Arazi engebelidir. Bu derin vadiler arasında Alan, Bahçe Altı, Koyardı, Ağandüzü, Ören, Hançalardüzü, gibi adlar verilen düzlükler günümüzde tarım alanları olarak kullanılmaktadır.
Temettü kelime olarak kâr etmek, toplamak anlamlarına gelmektedir. Tanzimat döneminde önceden değişik adlarla bilinen vergilerin yerine bir verginin konulması için hane reislerinin gelirlerini tespit etmek maksadıyla yapılan temettü sayımlarının sonucunda meydana gelen bu defterler, XIX. Yüzyıl Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi için son derece değerli bilgiler ihtiva etmektedir.
MAHALLELER VE NÜFUS YAPISI
Araştırma alanı olarak seçtiğimiz Ortaköy, 1844-1845 senelerinde kaza olarak Çal’a sancak olarak ise bugün olduğu gibi Denizli'ye değil Kütahya'ya bağlıdır.
1844-1845 (H. 1260-1261) tarihli temettuat defterine göre, Ortaköy 9 mahalleden oluşmaktadır. Ancak bir mahalle adı defterde belirtilmemiştir. Ortaköy, yaygın görüş ve rivayetlere göre, birkaç köyün ortasında kurulmuş olduğundan bu adı almıştır. Defterdeki sıralamaya uygun olarak, Ortaköy'deki mahalleler ve hane sayıları ile barındırdıkları tahmini nüfusları tablo l'de gösterilmiştir.
Aşağıda zikredilen mahalle isimlerinden bazıları günümüzde de varlığını devam ettirirken bir kısmı sülale ismi olarak devam etmektedir. Mesela, Müderrisler, Celâller gibi mahalle isimleri hala kullanılmaktadır. Hacı Mehmetler, Üçler, Zamanoğlu, Kızılhasanlar, gibi mahalle isimleri ise sülale isimleri olarak devam etmektedir. Dikkat edilirse adı geçen isimlerde ufak değişiklerin olduğu gözlenmektedir.Tablo 1. Mahalleler ve Nüfus Yapısı

Mahalle Adı Hane Sayısı Tahmini Nüfus

Köy Merkezi

16

80

Zamaneoğlu

26

130

Uçlar

22

110

Kızılhasan

21

105

Müderris

25

125

Hacı Mehmedlcr

24

120

Abidoğlu

19

95

Kırgını(?)

24

120

Celâl

79

395

Çalışma alınımız olan temettuat defteri  kayıtlarına göre, köyde toplam 247 hane bulunmaktadır Ancak defterin son kısmına kaydedilen 14 kayıtta hane numaraları yazılmamıştır. Bu hanelerden de 5kadınlardan oluşmaktadır. Bunlar dikkate alındığında köydeki toplam hane sayısı 256 olmaktadır.
Biz hane sayısını 256 olarak kabul ettik ve her hanede toplam 5 kişinin olduğu kabul edilirse toplam nüfusunun  1280 olarak hesaplanmaktadır. Ancak defterin sonunda bulunan 5 adet kad hanelerinin toplamı olan 20 kişi daha eklendiğinde5 toplam nüfus ortalama 1300 olmaktadır. B'_ dağılıma göre,
 Ortaköy'ün en büyük mahallesi Celâl, Zamaneoğlu, Müderris mahalleleridir. En küçük mahalleler ise, köy merkezi ile Abidoğlu mahalleleridir. Ortaköy'de o dönemdeki nüfus içinde gayrimüslim unsurlara rastlanmamıştır. Bu nüfus verilerine göre Ortaköy dönemin büyük köylerinde biridir.

MESLEKLER ve SOSYAL YAPI

Osmanlı Devleti'ndeki yerleşim birimlerinin sosyal ve iktisadi yapısını en iyi belirleyen unsurlar arasında meslekler birinci sırayı almaktadır. XIX. Yüzyıl Osmanlı toplumunun ekonomik yapısına bakıldığında tarımın ön planda olduğu görülmektedir.Bununla  birlikte yörelere göre değişmekle birlikte tarım iş kolunun yanında bazı meslek gruplarının olduğu da gözden kaçmamalıdır. Varlığını  kendi yerleşim yerlerindeki sosyo-ekonomik duruma göre belirleyen meslekler, bölgeden bölgeye  farklılıklar göstermektedir. Ortaköy’deki mesleklere ait liste aşağıda verilmiştir.

 

Meslek Adı Hane Sayısı Meslek Adı Hane Sayısı
Erbab-ı Ziraat 122 Tabak 8
Hizmetkâr 14 Oduncu 2
Gündelikçi 18 Kizir 2
Kireççi 3 Eskici 2
Talebe 7 Sığırtmaç 1
Dülger 2 Çizmeci 4
Pabuççu 6 Hallaç 4
Yolcu 2 Kundakçı 1
Keçeci 1 Nohutçu 1
Çoban 5 Köşger 1
Debbağ 1 Maaşlı Şeyh 1
Çulha 13 Muallim 1
Amele 2 Kalaycı 2
Çıkrıkçı 1 Müderris 1
Dikici 1 Bezdâz 1
Helvacı 2 Cerrah 1
Ticaret 3 Semerci 3
Hatip 1 Dolapçı 1
Vaiz 1 Mücellid (Ciltçi) 1
Irgat 1 Asker 9

 

 

Yukarıdaki tabloda görüleceği üzere Ortaköy'de 40 tane meslek grubu gözükmektedir. Ancak incelediğimiz defterde ailelerin çoğunluğunun hem ziraat hem de başka bir işle uğraştıkları  tespit  edilmektedir.
Meslek kaydı bulunmayanlar arasında, 1 hane sail, 2 hane başkalarının iaşe yardımıyla hayatını devam ettirmektedir. Ayrıca bir tane de maaşlı şeyh bulunmaktadır. Bunlara ek olarak mesleği yazılmayan 9 asker ile mesleği belirtilmeyen iki hane vardır. Kayıtlar arasında Ortaköy'den Eşme'ye geçen bir aile bulunmaktadır.
Meslek kaydı olan hanelere bakıldığında, Ortaköy'ün küçük bir yerleşim yeri olmasına rağmen çok sayıda meslek grubuna rastlamak  mümkündür.  Bu  meslekler ziraat, emek-yoğun, dokumacılık, dericilik, hizmet, ticaret ve nakliye, diğer şeklinde sınıflandırılabilir.
Yukarıda yer alan bilgilere göre, Meslekler içinde ilk sırayı "erbab-ı ziraat" almaktadır. Toplam hanelerin 122'si bu gruba girmektedir. Ancak aileler tarımın yanında başka işlerde yapmaktadırlar.
İkinci sırada emek-yoğun grubu gelmektedir.   Bu grup  içersinde hizmetkâr,  gündelikçi,  çoban, sığırtmaç, amale,ırgat gibi daha çok kol gücüne dayalı meslekler girmektedir. Bunların toplam içerisindeki sayıları 41 hanedir.
Geçmişten  günümüze Denizli ve çevresinde önemli bir yeri olan dokumacılığın Ortaköy'de de yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu meslek grubu içine giren hanelere ait kayıt sayısı 13'dür. Dokumacılık yapan ailelerin ise ne dokudukları hakkında bilgiler verilmemiştir. Ancak dönemin gereksinimlerine göre, kilim, halı, bez, çul, vb. şeylerin dokunduğu söylenebilir.
Meslek grupları içinde dördüncü sırayı alan dericilikle Ortaköy'de 20 hane iştigal etmektedir. Bu grubun içinde debbağ, tabak, pabuççu-çizmeciler ve bir dikici bulunmaktadır.
Hizmet meslekleri içersinde muallim, hatip, vaiz,'talebe, müderris gibi kayıtları olan hane reisleri girmektedir. Toplam hane içindeki paylan 12'dir. Bu meslek grubunun eğitim-öğretim ve dini hayatla zili oldukları görülmektedir.
Ortaköy'de ticaret ve nakliye ile ilgi meslek grubuna giren 6 hane vardır. Bunlar yolcu ve ticaret ile iştigal edenlerdir. Ticaret yapanların ne ticareti yaptıkları belli değildir. İncelediğimiz defterde "Ticaret-i saire" şeklinde belirtilmiştir. Yolcu veya yolculuk şeklinde geçen kelimenin anlamı, ürettiği veya satın aldıkları malları pazarlarda satanlara "yolcu", bu işe de "yolculuk" denilmektedir.
Diğer meslekler grubu içersinde, Dülger, semerci, helvacı, kalaycı, dolapçı, nolıutçu, gibi çeşitli meslekler sayılabilir.
Görüldüğü üzere Ortaköy küçük bir yerleşim yeri olmasına rağmen meslekler açısından oldukça zengindir. Bütün meslek grupları yaptıkları mesleklere göre hasılat elde etmektedirler. Dikkat çeken bir hususta meslek sahiplerinin aynı zamanda başka işlerlerde de uğraşmalarıdır. Yani insanlar geçimlerini temin için aynı anda değişik işler yapmaktadırlar.

ORTAKÖY TARIM ALANLARI

Ortaköy'ün toplam 4838 dönüm tarım alanına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Hane başına düşen ortalama toprak miktarı 18.54 dönümdür. Ancak her hane için bu miktar toprak gerçektedüşmemektedir. Köyün şartlarına göre büyük toprak sahipleri olduğu gibi, sadece birkaç dönümdenveya hiç toprağı olmayanlar da vardır.                                         
İncelediğimiz deftere göre Ortaköy'de hububat tarımı yapılan alan 1923.5 dönümdür. Hane basma hububat alanı ise 7.37 dönüm olmaktadır.
Toplam bağ alanları 1861.5 dönüm olarak görünmektedir. Yine burada da hane başına toplam 7.13 dönüm bağ alanı düşmektedir.
Penbe (pamuk) ekimi yapılan toplam alan 901 dönüm olup, ortalama 3.45 dönüm hane başına düşmektedir.
Ekim yapılan alanlar içinde az miktarda afyon yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Toplam olarak 100.5 dönüm alanda afyon yetiştirilmektedir. Hane başına 0.39 dönüm düşmektedir.
Ortaköy'de en az ekimi yapılan ürünün duhan (tütün) olduğu anlaşılmaktadır. Toplam 51.5 dönüm tütün ekimi yapılmakta ve hane başına ortalama  0.20 dönüm düşmektedir.
Yukarıda verilen tarım alanlarının köydeki mahalleler arasındaki dağılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 3. Tarım Alanları

Mahalle Adı Toplam Tarım Alam (Dönüm)
Ortaköy Merkez 514,5
Zamaneoğlu 547,5
Uçlar 391
Kızılhasan 456,5
Müderris 519,5
Hacı Mehmedler 368,5
Abidoğlu 412,5
Kırgın 425
Celâl 1224

Ortaköy genelinde tarım alanlarında en fazla hububat ekimi yapılmaktadır. Yetiştirilen hububatlar arasında buğday, arpa, yulaf, burçak, nohut bulunmaktadır. Hububattan sonra bağcılık ikinci sırda yeralmaktadır. Bağlarda yetiştirilen üzümlerin pekmezlik ve kuru üzüm olarak değerlendirildiği anlaşılmaktadır. Bunların dışında afyon ve az miktarda da tütün yetiştirilmektedir.
HAYVANCILIK VE HAYVAN DAĞILIMI
XIX. yüzyıl Osmanlı kırsal kesinin iktisadi karakterinin temel iki unsuru tarım ve hayvancılıktır. Ortaköy'de de geleneksel köy ekonomisinin gereği olarak belli miktarlarda hemen hemen her evde hayvan bulunmaktadır. Ancak tam anlamıyla bir hayvancılığın yapıldığı söylenemez. Zaten köydeki ailelerden sadece dördünün hayvancılık ile geçindiği tespit edilmektedir.
Ortaköy’de bulunan hayvancılık faaliyetlerini küçükbaş, büyükbaş, yük-binek hayvanları ve arıcılık şeklinde ayırmak mümkündür. Çalıştığımız temettuat defterine göre, 1844-1845'li yıllarda Ortaköy'de toplam 900 hayvan ile 51 arı kovanı bulunmaktadır.
Köydeki hayvanların dağılımına bakıldığında, 107 öküz, 3 bargir, 14 katır, 157 merkep, 18 kısrak, sağman inek 80 inek, 31 dana, 174 keçi, 35 oğlak, 146 koyun, 135 kuzu, ve 51 arı kovanının bulunduğu görülmektedir. Bu toplamın türlere göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tabloda küçükbaş hayvan grubuna koyun, kuzu, keçi, oğlak, büyükbaş hayvan grubuna, inek, dana, öküz, yük-binek grubuna merkep, katır, bargir, kısrak alınmıştır.
   Tablo-4

Küçükbaş Hayvanlar Büyükbaş Hayvanlar Yük-Binek Hayvanları An Kovanı
490 218 192 51

 

Bu dağılıma göre köyde koyun, keçi merkep, öküz, inek en fazla bulunan hayvanlardır. Ortaköy'de 79 hane hariç diğer bütün evlerde büyükbaş veya küçükbaş bir hayvan bulunmaktadır.

Küçükbaş hayvanlar olarak kaydedilen koyun, keçi, kuzu ve oğlaklar genellikle sürüler halinde beslenmektedir. Toplam 490 adet olan küçükbaş hayvan sayısı, toplam içinde birinci sırada yer alsa da bu yaygın olarak küçükbaş hayvancılık yapıldığı anlamına gelmemelidir. Nitekim köyde sadece 5 aile küçükbaş hayvancılık yapmaktadır.
Ortaköy'de çoğu evde beslendiği anlaşılan büyükbaş hayvanların toplam sayısı 218'dir. Büyükbaş hayvanları öküz, inek ve dana olarak sıralanmaktadır. Yukarıda ifade edildiği gibi, büyükbaş hayvanların büyük kısmını öküz oluşturmaktadır. Öküzün bu kadar fazla olmasının sebebi, çift sürmede ve hatta yük taşımada kullanılmasıdır.
Yük-binek hayvanlarına gelince, adından da anlaşılacağı gibi bu tür hayvanlar gücünden faydalanılmak için beslenmektedir. Ortaköy'de bulunan yük-binek hayvanları merkep, kısrak, katır ve bargir olarak sıralanabilir. Toplam 192 hayvanın bulunduğu bu grup içinde en fazla merkep
bulunmaktadır. Burada merkebin ilk sırada yer alması, hanelerin çoğunun kendi taşıma işlerini yapmada bu tür hayvanları kullanmalarından kaynaklanmaktadır. Diğerlerinin az sayıda bulunması ise hem besleme zorlukları hem de dönemin alışkanlıkları ile ilgili olmalıdır.                                      

Köyde arı kovam olan aileler de sınırlıdır. Geçimini sadece arıcılıktan sağlayan aile yoktur. Köyde bulunan 51 arı kovanının 19 aile arasında paylaşıldığı anlaşılmaktadır. Bu ailelerden sadece birinde 11 kovan bulunmakta diğerlerinde 1 ile 4 kovan arasında değişmektedir. Bu meyanda arıcılığın tek başına bir geçim kağnağı olmadığı, ailelerin sadece kendi yiyecekleri balı ürettikleri söylenebilir. Yukarıda temas edilen onbir kovanı bulunan ailenin de sadece arıcılıktan geçinmediği ziraat ile de iştigal ettiğini de belirtmek gerekir.
İncelenen defterde bazı hayvanların hasılatları da verilmiştir. Mesela, inek, kısrak, keçi, koyun, katır ve arı kovanlarının hasılatları kaydedilmiştir. Bunun yanında öküz, bargir, dana, merkep, gibi hayvanların ise hasılatları yazılmamıştır. Ortaköy'deki hayvanlardan elde edilen hasılat toplamının 7493 kuruş olduğu anlaşılmaktadır.
Elde edilen verilere göre köyde beş ailenin hayvancılık ile iştigal ettiği diğer ailelerin ise hayvanları daha çok kendi işleri ve diğer ihtiyaçları için besledikleri anlaşılmaktadır.

Tablo 5. Ortaköy'de Gelir ve Vergiler

MAHALLE ADI

 

HASILAT

 

VERGİLER

Tarım

Hayvancılık

Meslek

Toplam

Öşr Vergisi

Vergi-yi Mahsusa

Toplam

Merkez

16189,5

118

1587,5

17895

1665

2141

3806

Zamane oğlu

15795

0

5952

21747

1531,5

3879

5410,5

Uçlar

12127,5

0

2950

15077,5

1345

2467

3812

Kızıl Hasan

13596,5

0

4215

17811,5

1456

2464

3920

Müderris

16101

932

7304

24337

1621,5

3285

4906,5

Hacı Mehmetler

10924,5

350

4450

15724,5

1123

2494

3617

Abidoğlu

14996,5

0

5150

20146,5

1545

3034

4579

Kırgını (?)

13821,5

0

2750

16571,5

1268,5

2988

4256,5

Celâl

42317,9

2252,5

9480

54050,4

3832

7812,5

11644,5

TOPLAM

155869,9

3652,5

43838,5

203360,9

15387,5

30564,5

45952

Hane Başı Ortalama

597,20

13,99

167,96

779,16

58,96

117,11

176,06

Defterdeki verilerine göre, köyün toplam hasılatının 4'te 3'nü tarım hasılatı oluşturmaktadır. Ardından yaklaşık 4'te 1 lik bir oranla meslek hasılatı gelmekte ve çok küçük bir oranla da hayvancılık hasılatı üçüncü sırada yer almaktadır. Köyün bütün mahallerinin tarım ve meslek hasılatı varken, sadece 3 mahallede hayvancılık hasılatı bulunmaktadır. Toplam hasılat içinde ilk sırayı alan tarım hasılatı toplamı 155869,9 kuruş olarak hesaplanmıştır. Toplam hasılat içinde ikinci sırada yer alan meslek hasılatı toplamı 43838,5 kuruştur. Köydeki meslek hasılatı içine erbab-ı ziraat alınmamıştır. Çünkü bu tür kaydı olanların başka mesleklerden de gelirleri olabilmekte, aynı şekilde meslek hanesinde herhangi bir meslek kaydı olanların da tarım hasılatına sahip olabilmektedirler. Hülasa tarım ve tarım dışı meslekler aynı hanede bulunabilmektedir. Buna hayvancılığın da dahil edilmesi gerekmektedir. Osmanlı kırsal hayatının vazgeçilmez unsurlarından biri olan hayvancılık hasılatı toplamı 3652,5 kuruştur. Ortaköy'de diğer hasılat gruplarına göre hayvancılık hasılatın oldukça düşük bir paya sahip olduğu görülmektedir. Kişi başı ortalama tarım hasılatı 597.20, hayvancılık hasılatı 13.99 ve meslek hasılatı 167.96 kuruş olduğu görülmektedir. Köy genelinde toplam 13 hanenin hasılat kaydı bulunmamaktadır.
Netice olarak, temettuat defterindeki verilere göre hane başı hasılat ortalamasının en yüksek olduğu grubu tarım hasılatı oluşturmaktadır. Sonra sırasıyla meslek hasılatı ve hayvancılık gelmektedir. Bu hasılat ortalamaları baz alındığında XIX. yüzyılın ortalarında Ortaköy'ün sosyo-ekonomik yapısını belirleyen unsurun tarım ve mesleğe dayalı üretim-tüketim ilişkilerinin olduğu ortaya çıkmaktadır.